नील nīla a. (ला -ली f.; the former in relation to clothes &c., the latter in relation to animals, plants &c.) 1 Blue, dark-blue; नीलस्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः U.1.33. -2 Dyed with indigo. -लः 1 the dark-blue or black colour. -2 Sapphire. -3 The Indian fig-tree. -4 N. of a monkey-chief in the army of Rāma. -5 'The blue mountain', N. of one of the principal ranges of mountains. -6 A kind of bird, the blue Mainā. -7 An ox of a dark-blue colour. -8 One of the nine treasures of Kubera; see नवनिधि. -9 A mark. -10 An auspicious sound or proclamation. -ला 1 The indigo plant. -2 A Rāgiṇī. -ले f. (du.) 1 The two arteries in front of the neck. -2 A black and blue mark on the skin; (for other senses see नीली.) -लम् 1 Black-salt. -2 Blue vitriol. -3 Antimony. -4 Poison. -5 Indigo, indigo dye. -6 Darkness. -Comp. -अक्षः 1 a goose. -अङ्गः the Sārasa bird. -अञ्जनम् 1 antimony. -2 blue vitriol. -अञ्जना, -अञ्जसा lightning. -अब्जम्, -अम्बुजम्, -अम्बु- जन्मन् n. the blue lotus. -अभ्रः a dark-cloud. -अम्बर a. dressed in dark-blue clothes. (-रः) 1 a demon, goblin. -2 the planet Saturn. -3 an epithet of Balarāma. -अरुणः early dawn, the first dawn of day. -अश्मन् m. a sapphire. -उल्पलम् a blue lotus; ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया समिल्लतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति Ś.1.18. -उपलः the blue stone, lapis lazuli -कण्ठः 1 a peackock; केकाभिर्निलकण्ठस्तिर- यति वचनम् Māl.9.30; Me.81; कस्त्वं, शृली, मृगय भिषजं, नीलकण्ठः प्रियेऽहम् Subhāṣ. -2 an epithet of Śiva. -3 a kind of gallinule. -4 a blue-necked jay. -5 a wag-tail -6 a sparrow. -7 a bee. (-ठम्) a radish. ˚अक्ष = रुद्राक्ष q. v. -केशी the indigo plant. -ग्रीवः an epithet of Śiva. -छदः 1 the date-tree. -2 an epithet of Garuḍa. -जम् blue steel. -जा N. of the river Vitastā. -तरु the cocoanut tree. -तालः, -ध्वजः the Tamāla tree. -पङ्कः, -पङ्कम् darkness. -पटलम् 1 a dark mass, a black coating or covering. -2 a dark film over the eye of a blind man; Pt.5. -पत्रः the pomegranate tree. (-त्रम्), -पद्मम् the blue water-lily. -पिच्छः a falcon. -पिटः a collection of annals and royal edicts; Buddh. -पुष्पिका 1 the indigo plant. -2 linseed. -फला the egg-plant (Mar. वांगें). -भः 1 the moon. -2 a cloud. -3 a bee. -मणिः, -रत्नम् 1 the sapphire; नेपथ्योचित- नीलरत्नम् Gīt.5; Bv.2.42. -2 an epithet of Kṛiṣṇa; also नीलमाधवः. -मीलिकः a fire-fly. -मृत्तिका 1 iron pyrites. -2 black earth. -राजिः f. a line of darkness, dark mass, thick darkness; निशाशशाङ्कक्षतनीलराजयः Ṛs. 1.2. -लोहित a. dark-blue, purple. (-तः) 1 a purple colour. -2 an epithet of Śiva; ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः Ś.7.35; Ku.2.57. -वर्ण a. dark-blue, bluish. (-र्णम्) a radish. -वसन, -वासस् a. dressed in dark-blue clothes; see नीलाम्बर. -वसनः the planet Saturn. -वृन्तकम् cotton. -स्नेहः (= दृढस्नेहः) Intense love. (नीलो नीलीरागः तत्सदृशः स्नेहः । नीलीरागः स्थिरप्रेमा इति यादवः) गृहं विक्रयकालेऽपि नीलस्नेहेन रक्षति Chārudatta 3.12.

   नीलकम् nīlakam 1 Black salt. -2 Blue steel. -3 Blue vitriol. -कः 1 A dark-coloured horse. -2 (In alg.) The third unknown quantity (corresponding to z of European Algebra).

   नीलङ्गुः nīlaṅgum, नीलाङ्गुः nīlāṅguḥ 1 A kind of insect. -2 An insect in general. -3 A kind of fly. -4 A jackal. -5 A large (black) bee. -6 A flower.

   नीलति nīlati Den. P. 1 To be of a dark-blue colour. -2 To dye blue.

   नीलिका nīlikā 1 The indigo plant. -2 Moss (शैवाल); अपां तु नीलिकां विद्यात् Mb.12.283.52. See नीला also.

   नीलिनी nmlinī, नीलिमन् nīliman m. Blue colour, darkness, blueness; प्रारम्भेऽपि त्रियामा तरुणयति निजं नीलिमानं वनेषु Māl.5.6; कज्जल- मलिनविलोचनचुम्बनविरचितनीलिमरूपम् Gīt.

   नीली nmlī, नीलिः nīliḥ 1 The indigo plant; तत्र नीलीरसपरिपूर्णं महाभाण्डमासीत् Pt.1; एको ग्रहस्तु मीनानां नीलीमद्यपयोर्यथा Pt.1.260; Ms.10.89. -2 A species of blue fly. -3 A kind of disease. -Comp. -राग a. firm in attachment. (-गः) 1 affection as unchangeable as the colour of indigo, unalterable or unswerving attachment; नीलिरागो दृढप्रेमा Yādava (see also नीलस्नेहः); न चातिशोभते यन्नापैति प्रेम मनोगतम् । तन्नीलीरागमाख्यान्ति यथा श्रीरामसीतयोः ॥ S. D. -2 a firm and constant friend. -संधानम् fermentation of indigo. ˚भाण्डम् an indigo vat.

   नीव् nīv 1 P. to grow fat.

   नीवः nīvaḥ A species of tree.

   नीवरः nīvaraḥ [Uṇ.3.1.] 1 Trade, traffic. -2 A trader. -3 A religious mendicant. -4 A place fit for the site of a house. -5 A dwelling, residence. -6 Mud. -रम् Water.

   नीवाकः nīvākaḥ 1 Increased demand for grain in times of dearth. -2 Famine, scarcity.

   नीवारः nīvāraḥ Rice growing wild or without cultivation; नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः Ś.1.14; R.1.50; 5.9,15; (also नीवारक).

   नीविः nīvim, नीवी nīvī f. [निव्ययति निवीयते वा निव्ये-इन्; cf. Uṇ.4, 135] 1 A cloth worn round a woman's waist, or more properly the ends of the cloth tied into a knot in front, the knot of the wearing garment; प्रस्थानभिन्नां न बबन्ध नीविम् R.7.9; नीविबन्धोच्छ्वसनम् Mā.l.2.5; Ku.1.38; नीविं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण K. P.4; Me.70; Śi.10.64. -2 The outer tie of a packet in which the offerings of a Sūdra at funeral obsequies are presented. -3 Capital, principal, stock; नीवीमवलिखतः द्विगुणः (दण्डः) Kau. A 2.7; शेषमायव्ययौ नीवी च Kau A.2.6. -4 A stake, wager. -5 Prison; नीवी स्याद्बन्धनागारे धने स्त्रीवस्त्रबन्धने Nm.

   नीवृत् nīvṛt m. Any inhabited country, realm, kingdom; आचक्रमुर्निजामस्य नीवृतं कृतविक्रमाः Śiva B.4.28. ......... जेतुं कर्णाटनीवृतम् Śiva B.9.33; N.2.40.

   नीव्र nīvra See नीध्र.

   नीशारः nīśāraḥ [नि-शॄ घञ् दीर्घः] 1 A warm cloth, a blanket. -2 A mosquito-curtain. -3 An outer tent or screen.

   नीहारः nīhāraḥ [नि-हृ कर्मणि घञ् दीर्घः] 1 Fog, mist; नीहारमग्नो दिनपूर्वभागः R.7.60; Y.1.150; Ms.4.113; नीहारधूमार्कानला- निलानाम् Yogagrantha. -2 Hoar-frost, heavy dew. -3 Evacuation. -Comp. -करः the moon.

   नु nu ind. 1 A particle having an interrogative force and implying some 'doubt', or 'uncertainty'; स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु Ś.6.10; अस्तशैलगहनं नु विवस्वानाविवेश जलधिं नु महीं नु Ki.9.7;5.1; 8 53,9.15,54;13.4; Ku.1.46; क्षालितं नु शमितं नु वधूनां द्रावितं नु हृदयं मधुवारैः Śi.10.14; Ś.2.10. -2 It is very often compounded with the interrogative pronoun and its derivatives in the sense of 'possibly', 'indeed'; किं न्वेतत्स्यात्किमन्यदितोऽ थवा Māl.1.17; एतावन्नू 3 इत्येतावद्धीति Bṛi. Up.2.1.14; कथं नु गुणवद्विन्देयं कलत्रम् Dk.; see किंनु also. -3 Ved. Now, even now. -4 Now therefore, now then, therefore. -5 Like, as. -6 Quickly. -7 From this time forward. also (-नू) Ved. Alone; नू मर्तो दयते सनिष्यन् Rv.7.100.1.

   नु nu I. 2 P. (नौति, प्रणौति; नुत; caus. नावयति; desid. नुनूषति) 1 To praise, extol, commend; सरस्वती तन्मिथुनं नुनाव Ku.7.90; Bk.14.112; see नू. -2 To roar, cry. -3 To sound, shout. -II. 1. Ā. (नवते) To go. -Caus. To cause to be drawn into the nose; Charaka.

   नुत nutm, नूत nūta p. p. Praised, extolled &c.

   नुः nuḥ f. Praise. -m. 1 A weapon. -2 Time.

   नुतिः nutiḥ f. 1 Praise, eulogium, panegyric; परगुणनुतिभिः (v. l.) स्वान् गुणान् ख्यापयन्तः Bh.2.69. -2 Worship, reverence.

   नुड् nuḍ 6 P. (नुडति) To hurt, kill.

   नुद् nud 6 U. (नुदति-ते, नुत्त or नुन्न, प्रणुदति) 1 To push, push or drive on, impel, propel; मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानु- कूलो यथा त्वाम् Me.9; U.5.1. -2 To prompt, incite, urge on; रथचरणसमाह्वस्तावदौत्सुक्यनुन्ना Śi.11.26; Ku.6.65. -3 To remove, drive away, cast away, dispel; अदस्त्वया नुन्नमनुत्तमं तमः Śi.1.27; केयूरबन्धोच्छ्वसितैर्नुनोद R.6.68; 8.40;16.85; Ki.3.33;5.28. -4 To throw, cast, send. -5 Ved. To raise, lift up. -Caus. 1 To remove, drive away. -2 To prompt, incite, push on or urge forward. -With उप to drive away, remove; Śi.4.61. -प्र˚ to dispel, drive off, remove; नयनप्रसरप्रणुन्नमिव वारिरुहम् Śi.9.71.